| Title - $10.99 | |
|
Zapraszamy do sklepu z odzieza i obuwiem! Naprawde warto!!! Organizujemy seminaria oraz pokazy slajdow o Japonii itd. Kontakt:
KULTURA OBRZĘDOWO-ZWYCZAJOWA W JAPONII (STUDIUM PORÓWNAWCZE NA PRZYKŁADZIE OBRZĘDU WESELA) |
5.7.8.1. Ubranie
Młoda para korzysta zwykle z wypożyczalni ślubnych akcesoriów (biała suknia ślubna i biżuteria dla panny młodej oraz frak lub smoking dla pana młodego). Następuje także zmiana ubrania pary młodych (iranaoshi). Rodzice młodej pary często występują w tradycyjnych kimonach. Mężczyzn uczestniczących w przyjęciu weselnym obowiązuje strój formalny: czarny garnitur, biała koszula i biały krawat, kobiety pojawiają się w wieczorowych sukniach (kolorowych kimonach). Główne ubranie panny młodej to uchikake, zwane także shiromuku (zewnętrzna szata). Jest to szata zrobiona z twardego rodzaju konopi. Poruszanie się w niej jest nieco utrudnione. Ankietowani Japończycy informowali mnie o tradycji wszywania części tego nakrycia do materacy futon w celu przekazania go następnym generacjom. Pod nim znajduje się kimono. Ma kolor biały, który symbolizuje czystość lub, jak podaje Henry, podczas narodzin, ślubów oraz pogrzebów symbolizuje tabule rase, niezapisaną tablicę, okres przejścia, zaczęcia nowego etapu. Pielgrzymi także często ubierają białe szaty w celu wymazania grzechów z przeszłości. Kobieta powinna zapomnieć o swojej przeszłości i przygotować się na spełnienia każdego pragnienia męża"146. Kimono może być w różnych kolorach, nigdy natomiast w fioletowym, gdyż ten kolor uważany jest jako szybko tracący swoje właściwości. Mogłoby to doprowadzić do krótkiego okresu trwania małżeństwa.147 Rys. Para młodych 148 Ważną funkcje pełni tu nakrycie głowy tsunokakushi, co w dokładnym tłumaczeniu znaczy "ukrywacz rogów". Rogi symbolizują w tym momencie złe popędy kobiety, które muszą być ujarzmione. Wiele osób uważa, że to kobieta musi się dostosować do męża. To właśnie kobieta najprawdopodobniej zmieni religię, dostosowując ją do religii męża. Kobieta już na początku małżeństwa musi z czegoś zrezygnować. Panna młoda powinna być cicha, mieć dobre maniery, być piękną. Stanowi małą część ie. Ma to swoje podłoże w patriarchalnym społeczeństwie japońskim. Kobieta zamężna ma utrudnioną karierę zawodową. Wiele kobiet po urodzeniu pierwszego dziecka przestaje pracować. Dziś sytuacja jest już nieco inna. Kobiety na okres urodzenia dziecka rezygnują z pracy, aby, gdy ich dzieci podrosną do wieku przedszkolnego, zacząć pracę na nowo. Nie jest to jednak praca pełnoetatowa, pracownik "arbaito"149 nie jest do dyspozycji firmy przez 24 godziny na dobę, nie przysługują mu także żadne świadczenia socjalne. Włosy ułożone są w specjalny styl zwany bunkintakashimada. Rys. Bunkintakashimada150 Dbanie o wygląd zewnętrzny kobiety ma symbolizować jej chęć podobania się nowej rodzinie, której częścią zamierza zostać. Nie ma to charakteru indywidualnego, jak w chrześcijaństwie. Kobieta ubiera często na głowę perukę (taka-shimada). W części czepca często umieszczane są żółwie pod postacią figurek. Zwyczaj mówi, że dobrze jest takiego żółwia pożyczyć. Piotr Kowalski pisze, że zwyczaj ten ma podłoże apotropeiczne. "Gest ten miał prowadzić do oszukania demonów"151 W czasie wesela osoby takie znajdują się w stanie przejściowym. Zawsze są chronione przed wpływami złych demonów. W Bułgarii praktykowany jest zwyczaj zawiązywania całego ciała panny młodej materiałem tak, aby nie miały do niego dostępu złe moce. Popularny jest zwyczaj nie wracania do domu ustaloną trasą, ale wybrania trasy przypadkowej. Ewentualne podążające za orszakiem złe duchy mogą w ten sposób nie odnaleźć pary młodej. Mężczyzna ubrany jest w czarne kimono haori i narzutę hakama. Na hakamie naszyty jest symbol rodzinny. Często jest to nazwisko rodowe zapisane w postaci kanji. Następnie zmienia ubranie na frak (iranaoshi).152 5.7.8.2. Wyjście z domu Poprzedzone jest ono przyklęknięciem przed domowym buddyjskim ołtarzykiem budstanem (w czasach tryumfowania buddyzmu ołtarzyk taki musiał się znajdować w każdym domu) i podziękowaniem swoim przodkom za szczęśliwe małżeństwo. Następuje także przysięgnięcie modlenia się tylko przed budstanem w domu męża i rozpoczęcie oddawania czci przodkom przyszłego męża. Wiąże się to z przejściem do innego ie (domu). Kobieta od tego momentu ma służyć w domu swojego przyszłego męża. W Japonii relacja matka-synowa jest owiana wieloma historiami. Relacja ta nie należy do najłatwiejszych. Przypomina ona nieco "fale" z wojska poborowego. Młoda żona jest przedmiotem ataków matki męża. Nie ma błogosławieństwa rodziców poprzez nałożenie rąk na głowy pary młodych przez rodziców, jak ma to miejsce w chrześcijaństwie. Nie ma także zwyczaju przenoszenia panny młodej przez próg. Należy jednak pamiętać o innym układzie architektonicznym japońskiego domu (patrz 2.5.3. Architektura, str.38). Próg nie ma w Japonii znaczenie takiego, jak ma w kulturze europejskiej. W Japonii nie wykształciła się specjalna tradycja dotycząca orszaku weselnego. Moi respondenci nie potrafili określić ani jednego specjalnego elementu ozdobnego samochodu, którym ewentualnie przemieszcza się para młodych. Często świątynia szintoistyczna znajduje się w jednym pomieszczeniu, w którym znajduje się miejsce na uroczystość cywilną. Na parkingu domu ślubnego widziałem jednak kilka białych limuzyn, co mogłoby świadczyć o używaniu ich w czasie przemieszczania się pary młodych.
Ceremonie w Japonii przeprowadzane są w obrządku szintoistycznym (przed bogiem kami), buddystycznym (przed buddyjskim obrazem) oraz chrześcijańskim. Ceremonie te znacząco się od siebie nie różnią. Broszury rządu Japonii zachęcają do ślubów "przed ludźmi". Może do tego posłużyć nawet ceremonia picia herbaty lub piknik w parku.153 Na ceremonię ślubną zapraszana jest tylko najbliższa rodzina. Zwykle grono zaproszonych stanowi około 20-30 ludzi. Byłem obecny na takim przyjęciu, gdyż rodzina pary młodych wiedziała, że robię badania na temat obrzędowości japońskiej i wyjątkowo pozwoliła mi na udział w ceremonii religijnej. Ceremonia religijna to spotkanie dwóch ie. Reszta gości może oglądać tę ceremonię poprzez monitory ustawione w poczekalni domu ślubnego. Ze względu na największy odsetek ślubów szintoistycznych opisany zostanie ceremoniał ślubny w świątyni szintoistycznej. Po obrzędzie ślubu w świątyni następuje hiroen (przyjęcie weselne), które ma charakter ściśle świecki i przeprowadzane jest po każdej ceremonii religijnej. Japończycy rzadziej wybierają ceremonię buddyjską lub chrześcijańską. Najczęstszym miejscem dokonania ceremonii są domy przyjęć weselnych. Oferują one pomoc w całym weselu. Znajdują się w nich szintoistyczne, buddystyczne oraz chrześcijańskie świątynie. W przypadku ślubu, na którym byłem obecny, świątynia szintoistyczna znajdowała się w części hotelu Radisson w Naricie. Zwykle świątynia taka stanowi jeden pokój. Często umieszczone w nim są głośniki, które podczas uroczystości grają muzykę na flecie (charakterystyczna cecha ślubów szintoistycznych). Umieszczony jest tam także wielki bęben, w który w odpowiednim momencie uderza kapłan. Obrzęd składa się z oczyszczenia, modlitwy, ślubowania i ofiarowania. W szintoizmie taki układ praktykowany jest także w odniesieniu do innych uroczystości. Weselny charakter uroczystości nadaje wymiana miseczek sake. Wymiana obrączek jest coraz bardziej popularna. Zaraz po obrzędzie ślubnym goście przechodzą do części świeckiej, gdzie odprawiane jest przyjęcie. W Japonii miejsca te noszą często pompatyczne nazwy, jak królewski parlour, krystaliczny pałac itd. Z zewnętrz wyróżniają się one niestandardowymi cechami architektonicznymi. W hotelu Radisson miejsce to znajduje się obok świątyni szintoistycznej. Momentem zawarcia związku małżeńskiego jest wymiana między panem młodym a panną młodą miseczek z sake. Ceremonia ta może być wykonana przed datą wesela (kurishiugen). Zdarza się tak w wypadku, gdy mężczyzna lub kobieta nie może być obecna na weselu. Henry pisze, że podczas jego wizyty w Kurotsushii ceremonia ta odbyła się w rodzinie, gdzie przyszły mąż dowiedział się o morderstwie swego brata i musiał wyjechać. Ceremonia więc odbyła się zaraz po wręczeniu yui-no (patrz 5.7.5. Yui-no - zaręczyny, str.74), w ten sam dzień. Miała miejsce w domu pana młodego przed ołtarzem buddyjskim budstanem. Układ miejsc siedzących jest wtedy ściśle zachowywany. Najbliżej ołtarza siedzą panna i pan młody, nakodo oraz rodzice. W przypadku ceremonii szinto para młodych będzie obsługiwana przez dwie dziewczyny nazwane colkosan, ubrane na biało, a w przypadku innych ceremonii będzie to chłopak i dziewczyna ubrani odpowiednio w czerwone i białe kimona. Niektórzy podają, że w ceremonii uczestniczy także dziewczyna, koleżanka panny młodej oraz małe dziecko.154 Ceremonię tę opiszę najpierw, gdyż zawiera w sobie esencję rytuału wymiany miseczek, który jest podstawowym elementem uroczystości ślubnej.
Rytuał san-san-kudo (trzy, trzy, dziewięć) wykształcił się w szkole etykiety Ogasawara specjalnie dla samurajów. Później przeniknął do reszty społeczeństwa. Polega na wymianie miseczek z sake między najbliższą rodziną pary małżeńskiej. Naczynia, w których umieszczone jest sake, zaznaczone są papierowymi motylami, symbolizującymi płeć. Chłopak bierze tę z czerwonymi motylami, dziewczyna z różowymi. Następuje mieszanie sake, które ma symbolikę mieszania krwi. Motyle te mają także inną symbolikę. Podczas nalewania sake zostają one zdjęte z naczyń. Męski umieszczony jest głową w dół na górze żeńskiego, który umieszczony jest głową do góry, co symbolizuje akt seksualny. Motyl jest symbolem pomyślnej współpracy małżeńskiej.155 Kolejność picia sake jest następująca: - Pierwsza tura Najpierw pije panna młoda, następnie pan młody i znowu panna młoda. W różnych częściach Japonii ceremonia ta rożni się od siebie, jednak najczęściej to panna młoda zaczyna i bierze do ręki największą miseczkę (miseczki mają trzy rozmiary - od największej do najmniejszej). - Druga tura Pierwszy pije pan młody, za nim panna młoda i znowu pan młody. - Trzecia tura Pierwsza pije panna młoda, następnie pan młody i panna młoda. W Japonii trójka uważana jest za liczbę szczęśliwą. Jej symbolika w czasie tego rytuału rozumiana jest poprzez zestawienie kobiety, mężczyzny i dziecka lub ziemi, nieba i człowieka. Niektórzy tłumaczą tę symbolikę bezpośrednią konotacją z trzema insygniami cesarza: zwierciadłem, klejnotem i mieczem. Badany przeze mnie Masa Keitai powiedział, że tradycja mówi, iż ten, kto położy miseczkę pierwszy, umrze pierwszy. Po małżonkach miseczkami wymienia się rodzina. Każdy z członków przedstawiany jest osobno, wymieniona zostaje jego relacja z panem młodym lub panną młodą (najczęściej przez nakodo). Po ceremonii san-san-kudo następuje zrobienie fotografii, a następnie zaproszenie na przyjęcie (hiroen). Opisana przeze mnie ceremonia wymiany miseczek sake jest kluczowym momentem zawarcia małżeństwa. Można ją wykonać w dowolnych warunkach. Dawniej w Japonii ślub odbywał się w domu. Jedyną koniecznością była obecność panny młodej i pana młodego w jego domu. Butsudan oraz senzodana (ołtarz poświęcony przodkom) ozdabiany był specjalnymi ślubnymi dekoracjami. Nie była potrzebna obecność kapłana lub wizyta w świątyni. Prawdopodobnie ceremonia san-san-kudo była momentem zawarcia małżeństwa. Dziś większość Japończyków decyduje się na ślub przed bogami kami w świątyni szintoistycznej (shinzen). Ceremonia zaślubin przeprowadzana jest przez kapłana (kapłanów) szintoistycznego w świątyni szintoistycznej jinja. Funkcją kapłana jest wyłącznie poprawne wykonywanie skomplikowanych obrzędów i wypowiadanie modlitw w języku starojapońskim. Jest to zawód dziedziczony z pokolenia na pokolenie. W niektórych sanktuariach dynastie kapłańskie sięgają daleko w głąb historii. Na przykład w Izumo Taisha kapłani pochodzą z rodziny Senge od siedemnastu pokoleń, a przedtem była doroczna rotacja między rodami Senge i Kitajima. W Usa Hachimangu dynastia trwa podobno nieprzerwanie od momentu powstania przybytku w VIII wieku, czyli od czterdziestu pokoleń, a w Aso-jinja jeszcze dłużej, bo od dziewięćdziesięciu pokoleń, czyli od 481 roku przed naszą erą. Generalnie kapłan shinto nazywa się kannushi, ale istnieją różne rangi kapłańskiego stanu. Główny kapłan świątyni nosi tytuł guji, może mieć on jednego lub więcej pomocników zwanych negi. Dziewczęta z parafii do momentu małżeństwa mogą pełnić funkcję miko, których zadaniem jest wykonywanie świętych tańców kagura, a na co dzień asysta przy większych ceremoniach. Kapłani w czasie ceremonii noszą ubiory o kroju z czasów Heian (patrz 2.1.2. Historia współczesna, str.19), miko natomiast noszą białe bluzki i szerokie czerwone spodnie.156 Miko jest pozostałością pierwotnej wersji szintoizmu. Była ona medium między kapłanami a bogami kami. Jednak powoli zatraciła ten charakter. Jej funkcja uległa dalszej minimalizacji po ogłoszeniu buddyzmu narodową religią. Dziś ślepe Itako, wędrowne żebraczki, grające na biwa (patrz 2.5.4. Muzyka, str.40) z prowincji Aomori w północnej Japonii uważane są za spokrewnione z dawnymi miko, mediami.157 W ceremonii ślubnej kapłanowi pomaga miko-san. Nowożeńcy mogą być ubrani w stylu zachodnim lub w kimono, kobieta i hakama/haori, mężczyzna. Przed ołtarzem składane są ofiary, którymi są rzeczy niezbędne do życia. Jest nimi ryż, woda, sól, owoc, warzywo, sake, glon morski i suszona kałamarnica. Złożona tam też jest taca z miseczkami i sake. Wszyscy goście są odpowiednio usadzeni. Odpowiednio przed ołtarzem siedzą przyszli małżonkowie. Po prawej stronie siedzi mąż, a za nim jego rodzina. Po lewej przyszła żona i jej rodzina. Po momencie wymiany sake kobieta przechodzi na stronę męża. W wypadku małżeństwa yoshi (mężczyzna przyjmuje nazwisko żony) mężczyzna przechodzi na stronę panny młodej. Po przywitaniu gości następuje rytuał oczyszczenia poprzez zaśpiewanie pieśni i modlitwy oczyszczającej przez kapłana (norito). Kapłan wypowiada tę modlitwę w języku niezrozumiałym dla większości Japończyków. Wymienia on Izanagi i Izanami, mityczne postacie japońskie, które spłodziły świat. Padają także imiona małżonków i nakodo. Kapłan podnosi hurai-gushii, który jest długim kijem, na którym zawieszone są kartki białego papieru. Wymachując nim wydaje różne dźwięki, mające na celu odstraszyć złe duchy. Następnie pan młody wypowiada formułę, która brzmi: "Od teraz jesteśmy parą małżeńską. Małżeństwo zawarliśmy przed bogami kami w (tu wymienia nazwę miejsca zawarcia małżeństwa). Od teraz obiecujemy zjednoczyć nasze serca w jedno, pomagać i szanować siebie nawzajem oraz wiernie wykonywać nasze ziemskie przeznaczenie i spędzić resztę życia wspólnie z niezmiennym zaufaniem i troską."158 Kończy wymówieniem swojego pełnego imienia i nazwiska, po czym panna młoda wymawia jedynie swoje imię. W dalszej części następuje rytualna wymiana sake między nowożeńcami (opisana powyżej, san-san-kudo). Po nowożeńcach sake dzieli się rodzina. Kolejność jest następująca: najpierw pije ojciec pana młodego, potem panna młoda, a następnie matka panny młodej. Pan młody może wypić sake z ojcem panny młodej. Następnie sake rozlewana jest wszystkim zebranym, którzy po powstaniu mówią na głos kampai (na zdrowie) i spożywają wino ryżowe. Kolejnym punktem małżeństwa w Japonii jest święty taniec, kagura, który tańczy miko san (patrz str.88) dla bogów kami w celu uzyskania dla nowożeńców przychylności bogów. Ka w słowie kagura oznacza bogów kami. Taniec ten jest pozostałością po starych szintoistycznych zwyczajach. Miko podnosi rytmicznie nogi i ręce. Unosząc do góry ręce, zachęca bogów do zaakceptowania darów ofiarnych. 5.7.9.2. Ofiarowanie bogom talizmanu tamagushi Ostatnią czynnością jest ofiarowanie bogom tamagushi, talizmanu, który zrobiony jest z drzewa sakaki. O magicznych właściwościach tego drzewa dowiadujemy się już z japońskiej mitologii, która mówi o magicznym wyciągnięciu bogini Amaterasu z jaskini za pomocą 500 drzew sakaki. Dzięki temu na świecie znów zapanowała jasność.159 Sakaki to święte, wiecznie zielone drzewo, do którego przymocowane są kawałki papieru, ewentualnie tkaniny. Gałązki tworzą spiralną antenę, która ma być aktywna w kontakcie z bogami (kami), kawałek papieru lub tkaniny jest prosty, co symbolizuje energię kami, która jest czysta. "Tama" odnosi się do "tamashii" - "dusza", natomiast gushii to "kushii" - "połączyć się". Para młoda ofiaruje tamagushi w celu połączenia się z bogami.160 Rys. Drzewo sakaki161 Ofiarowanie takie musi przebiegać według następującej kolejności: 162
Obecnie w Japonii częstym obrazem jest wymiana obrączek ślubnych po zakończeniu ceremonii. Jest to wynik postępującej globalizacji tej instytucji. Zdjęcia często robione są w miejscu wesela. W tych czasami ogromnych budynkach znajdują się fotograf, fryzjer, garderoby itd. Podczas wychodzenia gości ze świątyni pracownicy domu ślubnego wręczają gościom kartki z dokładnie zarysowanym planem części świeckiej i nakreślonymi miejscami siedzenia. 5.7.10. Przyjęcie weselne (hiroen) Hiroen jest najbardziej pracochłonną uroczystością wesela. Rodziny spędzają wiele godzin, ustalając zajmowanie miejsc przy stole, potrawy, kolejność przemówień itd. Na przyjęciu obecnych jest od 200 do 300 osób. Zapraszani są znajomi z pracy, szkoły. Są oni nazywani "zaufanymi przyjaciółmi". D.M.H. Jeremy zauważa, że na hiroen zapraszani są głównie mężczyźni, głowy ie.163 Jeden z pytanych przeze mnie Japończyków powiedział, że hiroen jest jak produkcja filmowa, która z świeżo poślubionych małżonków ma zrobić gwiazdy. Pomyślny przebieg hiroenu zależny jest od rodzin małżonków. Napięcie jest bardzo duże. Prawie nigdy nie zdarzają się przygotowania, ostanie próby. Jedyna próba to spotkanie głów rodzin około dwudziestu minut przed uroczystością w celu szybkiego przedyskutowania sekwencji hiroenu. Do dyspozycji gości jest pracownik domu ślubnego. Przy wejściu ustawiony jest stół, za którym siedzi człowiek wyznaczony przez organizatorów do pobierania opłaty za udział w przyjęciu. Zwykle jest to znajoma lub znajomy pana lub panny młodej. Żaden z pytanych przeze mnie Japończyków nie znał zwyczaju witania pary młodych solą, chlebem i wódką, jak ma to miejsce w Polsce. Przyjęte jest, że jako opłatę należy dawać tylko nominały nieparzyste. Najczęściej ofiarowanymi sumami jest 30.000 jenów, czyli około 950 złotych. Nietaktem jest wręczenie używanych banknotów. Nominały 40.000 i 90.000- tysięczne także powinny być unikane, gdyż fonetycznie kojarzone są ze słowem śmierć. Zwyczaj ten budzi kontrowersje w świecie kultury Zachodu. Japończycy tłumaczą, że wcale nie trzeba płacić i suma jest dowolna. Jednak pary młodych już przed ślubem zaciągają kredyty, które mają zamiar spłacić z datek ofiarowanych przez gości. Po sesji fotograficznej następuje otwarcie przyjęcia. Pracownik domu daje znać prowadzącemu, mistrzowi ceremonii (zwykle jest to bliski znajomy pana młodego). Światła kierują się na nowo poślubionych małżonków podczas gdy oni kierują się do stołu, umieszczonego przy końcu sali. Często z głośników płynie muzyka. Najczęściej jest to "Marsz weselny" Mendelssohna.
5.7.10.1. Przemówienia Gdy już wszyscy goście usiądą, mówca zaprasza nakodo do wygłoszenia pierwszego przemówienia. Traktuje ono o osobach pana młodego i panny młodej. Podawane są najważniejsze daty z ich życia w samych superlatywach. Następnie zostają przedstawione dwie, trzy osoby, które także zostają zaangażowane w przemówienia. Z reguły jest to ktoś, kto zna pana lub pannę młodą dobrze, np. były nauczyciel, koleżanka z pracy, kolega (shuhin). Przemówienia mają charakter wychwalający, ale także pouczający dla nowo poślubionych małżonków. Trwają od piętnastu do trzydziestu minut i najczęściej nie wspominają o niczym, czego goście jeszcze nie wiedzą. Podczas pobytu na takim weselu odniosłem wrażenie, że publiczność była lekko znudzona i oczekiwała następnej części. Goście usadzeni są przy stołach weselnych według pozycji, rangi i zajmowanych stanowisk zawodowo-społecznych. Uroczystość otwiera swat pana młodego, który wita zebranych, przedstawia młodą parę i wznosi pierwszy toast za pomyślną przyszłość nowożeńców. Następnie mistrz ceremonii przedstawia co znakomitszych gości i zaprasza ich do zabrania głosu. Rozpoczyna się główna część wesela, tj. popis oratorskich umiejętności gości, prezentujących panegiryki na cześć młodej pary. W całej sztuce wygłaszania okolicznościowych przemówień obowiązują jednak ścisłe reguły - i tak pod żadnym pozorem nie należy publicznie użyć następujących słów: kireru (zostać przeciętym, urwanym, skończyć się...), hanareru (oddzielić, rozłączyć się, opuścić...), wakareru (podzielić, odseparować, rozejść się) itp. Problem w tym, że niektóre z nich mogą być formami potencjalno-honoryfikatywnymi innych czasowników (kiru - zakładać, ubierać się, wakaru - rozumieć). Tak więc wymaga to jednak pewnej uwagi i umiejętności.164 5.7.10.2. Potrawy Podczas przemówień konsumowane są potrawy. Aktualnie najczęściej w menu znajdują się potrawy kuchni francuskiej. Nigdy nie może zabraknąć mochi, ciasta zrobionego z kleistego ryżu. Ma ono często kształt okrągłego lustra. Nazwa kegami mochi, a taka była najpierw używana, znaczy dosłownie "lustrzane mochi".165 W dawnych czasach lustra uznawane były za rzeczy święte (patrz 2.1.1. Historia mityczna, str.16) i jest bardzo prawdopodobne, że z tego względu lustra same w sobie były obiektem kultu w świątyniach szintoistycznych, a mochi w kształcie lustra oddawane były jako ofiary do świątyń (Lustro, patrz str. 80). Dziś mochi pełni jeszcze funkcję prezentu, jaki przynosi do domu córka (często są to duże ilości, około 10 kilogramów), która na okres nowego roku wraca do domu rodzinnego. Jeszcze do tej pory w okolicach domów wiejskich można spotkać drewniane relikty, które używane były do wyrobu mochi. Gotowane jest razem z fasolą adzuki, która nadaje mu koloru czerwonego. Aby zrozumieć symbolikę czerwonego ryżu, należy zagłębić się w historię Japonii. W dawnych czasach życie Japończyków podzielone było na dwie części ka i hare. Mieszkańcy archipelagu japońskiego jako podstawę diety jedli owsiankę z prosa. Ryż ze względu na wysoką cenę spożywany był tylko w czasie wyjątkowych okazji, w czasie hare. Barwę czerwoną ryż osiąga poprzez gotowanie go z fasolą adzuki (japońska odmian fasoli). Do dziś istnieje pozostałość po tym zwyczaju. Ludzie w czasie hare obdarowują swoich sąsiadów i bliskich mochi. W Japonii kolor czerwony należy do kolorów pomyślnych. Krew ma kolor czerwony, dlatego kolor ten oznacza życie. Świątynie szintoistyczne często pomalowane są na czerwono. W moich badaniach wszyscy respondenci odpowiedzieli, że to właśnie mochi oraz ryba tai (patrz str.71) są potrawami zawsze spożywanymi w czasie świętowania, w czasie hare. Alkohol pełni funkcję spajającą dwie rodziny. Według etykiety nikt nie może sobie sam nalewać alkoholu. Siedząca obok osoba nalewa sake do miseczki sąsiada, gdy ta jest pusta, i vice versa. Jest to popularny w Japonii zwyczaj. Często ojcowie państwa młodych przemieszczają się po sali i nalewają gościom sake. Ma to na celu wytworzenie więzi pomiędzy rodzinami. 5.7.10.3. Wspólne krojenie tortu Rys. Para młodych kroi tort weselny166 Jednym z ważniejszych momentów części przyjęcia weselnego jest wspólne krojenie tortu. Najbardziej zadziwiającą dla mnie rzeczą jest fakt, że tort, który kroi para młodych, nie jest jadalny z powodu umieszczonych w nim technicznych rzeczy. Jednak z odpowiedzi ankietowanych ludzi usłyszałem, że czasami jest jadalny, a czasami nie. Na weselu, którego byłem świadkiem, po pokrojeniu i wybuchach pary wodnej, nowy, już pokrojony tort jadalny wyciągnięty był z kuchni i podany gościom. Tort ma często wyszukany kształt. Na samej górze znajdują się figurki pary młodych. Nie jest to zwyczaj japoński, ale zaadoptowany z kultury anglosaskiej. Ma symbolizować pierwszy wspólny akt dokonany przez nowych małżonków. Biorą oni do ręki jeden nóż i tną tort. Podczas tego aktu z tortu wydobywa się duża ilość skroplonej pary wodnej, która robi wrażenie chmury. Mistrz ceremonii komentuje głośno to zdaniem np. "Najpiękniejsza para Japonii!" Goście robią zdjęcia, a para młodych stoi nieruchomo, pozując do nich. Po tym następuje iranaoshi - zmiana ubrania. Zwyczaj ten jest szerzej opisany na stronie 81. Para młodych, wchodząc do sali po około dwudziestu pięciu minutach, pojawia się z białym parasolem nad głowami, który jest symbolem kochanków, gdy jest dzielony pomiędzy kobietę i mężczyznę.167 Alkohol jest niezbędną częścią każdego przyjęcia w Japonii. Jego picie jest społecznie akceptowane. Mimo to występuje tu nikły alkoholizm. Wesele w Polsce także nie może się odbyć bez alkoholu (choć coraz popularniejsze są śluby bezalkoholowe). Po rodzicach i nakodo przemawiają przyjaciele, znajomi z pracy, byli nauczyciele. Przemówienia nabierają coraz to mniej formalnego charakteru. Częstym elementem są anegdoty z życia, które opowiadane są w sposób humorystyczny. Po około 25 minutach od drugiego przebrania pary młodych następuje trzecie przebranie. Nakodo lub jego żona wyprowadza parę młodych. Po powrocie para ta ubrana jest na sposób zachodni. Biała suknia ślubna i frak. Rozpoczyna się ceremonia zapalenia świec. Nie praktykuje się natomiast zwyczaju polskiego, zwanego oczepinami.
Para wchodzi na salę z dwoma długimi świecami, które nie są zapalone. Mistrz ceremonii (jest specjalnie zatrudniony do tego celu prezenter DJ) prowadzi parę do rodziców pana młodego, która trzyma już zapaloną świecę. Od nich pan młody zapala swoją świecę. Panna młoda podchodzi do swoich rodziców i zapala świece w podobny sposób. Następnie para młodych przechodzi obok stołów, na których umieszczone są niezapalone świece i zapala je. Podczas wesela, na którym byłem obecny, przyjaciele moczyli knoty świec tak, aby para młodych miała trudności z zapaleniem. Podczas prób zapalenia przyjaciele drażnili ją słowami i dopingowali w zapalaniu. Miało to charakter humorystyczny. Po zapaleniu wszystkich świec na stołach para kieruje się do stołu nakodo i zapala świece swatów. Komentator komentuje ciężką pracę nakodo i prosi ich o dalszą opiekę nad świeżo poślubionymi małżonkami. Następnie para przechodzi do swojego miejsca, naprzeciw którego ustawiony jest stół z dwoma świecami. Mistrz ceremonii mówi: "Przyszedł moment zapalić świecę weselną. Osobne ognie miłości i życia, które para młodych otrzymała od rodziców, jednoczą się po to, aby zbudować nowe życie. Dbajcie o te ognie, aby paliły się mocno."168 Następnie zaczynają się wystąpienia. Przedstawiane są tańce, gry na instrumencie, śpiewanie piosenek. Coraz częściej wykonywane jest karaoke (śpiewanie piosenek z podkładem muzycznym). Niektórzy mieszają przemówienia z występami, inni wykonują tylko przemówienia lub tylko przedstawienia. W Japonii pokazy zdolności aktorskich, muzycznych itd. są zawsze mile widziane i lubiane. Dziś trudno wyobrazić sobie japońskie wesele bez karaoke. Rzadziej wynajmowany jest zespół muzyczny. Tańce należą do rzadkości. Inną formą zabawy jest tzw. "wywiad". Komentator zapytuje parę młodych o niektóre fakty z ich przeszłości, jak np.: gdzie się poznali, gdzie się pierwszy raz pocałowali itd. Niektóre pytania są nieco krępujące, co rozbawia publiczność. Pada też zapytanie o pocałunek. W Japonii publiczne okazywanie uczuć jest niepopularne, jednak prośba ta kończy się najczęściej pocałunkiem w policzek.
Przyjęcie ślubne zwykle dobiega końca po ceremonii zapalenia świec. Nowi poślubieni małżonkowie wyjeżdżają w podróż poślubną zwykle zaraz po ceremonii. Ostatnią ceremonią, którą zapowiada prowadzący, jest prezentacja bukietów. Przyciemniane są światła, a z głośników wydobywa się muzyka. Jest ona dobrana przez pracowników domu ślubnego lub rodzin małżonków. Często puszczany jest tekst narracyjny mówiony przez kobietę. Generalnie tekst ten jest podziękowaniem dla rodziców. Jest to moment bardzo emocjonalny. Damska część publiczności, a w szczególności znajome panny młodej wyciągają chusteczki i szlochają. Panna młoda także przeciera łzy. Po przemówieniu para młodych podchodzi do stołu rodziców i wręcza bukiet kwiatów matce oraz przypina goździka w klapę marynarki lub w kimono ojca. Goździki w Japonii są symbolem miłości rodzicielskiej. Jednak w dzień matki wręcza się chryzantemy. W Chinach goździki są symbolem małżeństwa. Prawdopodobnie to właśnie z Chin ten zwyczaj przywędrował do Japonii. Na sam koniec przyjęcia pan młody oraz jego ojciec oficjalnie zamykają przyjęcie i jeszcze raz dziękują gościom za przybycie. Gdy spotkanie dobiega końca, młoda para wraz ze swoimi swatami i rodzicami żegna w drzwiach gości, wręczając im podarunki zwrotne, zwane hikide-mono dziękując za przybycie. Ja otrzymałem wachlarz oraz serwetkę. 5.7.11. Nijikai (drugie przyjęcie weselne) Często po oficjalnym weselu odprawiany jest nijikai (ni-drugi, kai- raz), który jest przyjęciem dla wcześniej nie zaproszonych osób. Dzieje się tak ze względu na ograniczoną ilość osób, mogących uczestniczyć w hiroen (przyjęciu oficjalnym). Posiada charakter nieformalny. Organizowane jest w restauracjach. Moi respondenci podawali, że organizacją takich przyjęć zajmują się przyjaciele pary młodej.
Japońska podróż poślubna to najczęściej od trzech do pięciu dni spędzonych na Hawajach. Wyjazdy takie organizowane są grupowo - jej uczestnikami bywa kilkadziesiąt par nowożeńców. Wyspy stają się wtedy japońskim rajem młodych par, które krótko, ale intensywnie przeżywają swoje pierwsze szczęśliwe małżeńskie dni. Inne często wybierane lokalizacje to kraje Azji Południowo-Wschodniej. Moi respondenci podali także następujące cele swoich ekskursji: Australia, Okinawa, Stany Zjednoczone (głównie Hawaje, ale także Nowy Jork, Las Vegas i Guam), Włochy, Indonezja. 5.7.13. Wspólne zamieszkanie Ceny nieruchomości w Japonii są najwyższymi cenami na świecie.169 Tereny możliwe do zamieszkania to tylko kilka procent całej powierzchni Japonii (patrz 2.2.1. Położenie geograficzne, str.22). Podczas podróży pociągiem z Osaki do Tokio można zaobserwować widok niekończących się zabudowań mieszkalnych składających się na nie więcej niż dwa pietra. Odległość między budynkami często nie przekracza jednego metra. Nadal rzadkim widokiem są wysokie wieżowce. Wyjątkiem są większe miasta typu Tokio, Osaka. Zdeterminowało to rozwój tzw. rodziny nuklearnej. Większość z domów zamieszkanych jest przez rodziny typu dziadkowie, najstarszy ich syn z dziećmi i ewentualnie jego najstarszy syn z dziećmi. Świeżo poślubieni małżonkowie zajmują najczęściej całe piętro typowego domu japońskiego. Istnieją także mieszkania do wynajęcia, na które decyduje się coraz to większa liczba małżeństw. Jednak nie wszyscy mogą sobie na to pozwolić ze względu na wysoką cenę. Rys. Typowe współczesne japońskie zabudowania mieszkalne. 170 Uogólnienia i wnioski Kończąc pracę chciałbym zweryfikować wystawione przeze mnie hipotezy.
Wiele elementów nie byłoby obecnych w ceremonii zaślubin, gdyby nie znaki, za pomocą których w języku kanji (patrz 2.3. Język, str.26) je się zapisuje. Są nimi między innymi herbata kuchiga (patrz str.70), ryba tai (patrz str.71) oraz katsuo-bushi (patrz str.76).
Hipotezę tę potwierdziłem w rozdziale V - Obrzędowość rodzinna w Japonii, w którym opisałem instytucje ie. Małżeństwo w Japonii widziane nie jest jako unia dwóch osób, ale unia rodzin, jednostek ie. Oto niektóre wynikające następstwa: konsolidacja lub rozdrobnienie majątku, podtrzymanie lub upadek rodowej tradycji zawodowej, narażenie swoich potomków na choroby dziedziczne, podjęcie społecznej odpowiedzialności za drugą stronę... itd.
Wielu z ankietowanych przeze mnie osób dokładnie nie pamiętała o innych uroczystościach związanych z obrzędowością rodzinną czy doroczną, ale pamięta o ślubach, na których była obecna. Najwięcej posiadanych informacji dotyczyła wesela. O fakcie doniosłości tej ceremonii świadczy także suma wydawana na ślub. Przewyższa ona znacznie sumę wydawaną na inne uroczystości.
Istnieje wiele wspólnych elementów obu kultur związanych z weselem. Są nimi np.: opatry - kuchikiko, czyli wypytywanie o kandydata lub kandydatkę na męża lub żonę (patrz 5.7.4.1. Kuchikiko - rozpytywanie, str.68), miam, spotkanie rodziców pary młodych przed ślubem w celu uzgodnienia różnorakich kwestii (patrz 5.7.4.2 Miam - spotkanie oficjalne, str.69), yui-no - zaręczyny (patrz 5.7.5. Yui-no - zaręczyny, str.74) oraz wakare - przyjęcie pożegnalne dla panny młodej (patrz 5.7.6. Wakare - przyjęcie pożegnalne dla panny młodej, str.80).
W Japonii kobieta przyjmie religię męża. Rzadko zdarza się, że mąż przejmie religię żony. W czasie czytania formułki zawarcia związku małżeńskiego pada tylko imię panny młodej. Formułkę czyta pan młody. Innym elementem świadczącym o podrzędnej roli kobiety jest tak zwany "ukrywacz rogów", tsunokakushi (patrz str. 83) ubrany przez pannę młodą oraz charakter rejestru rodzinnego koseki tohon (patrz 5.3. Wyjaśnienie pojęcia ie, str.58).
W mojej pracy dowiodłem, że Japończycy nie kierują się tylko uczuciem, intuicją czy instynktem zachowania gatunku w decyzji wyboru małżonka. Mimo istnienia dwóch typów małżeństw ren'ai (z miłości) i miam (aranżowane) większość małżeństw to połączenie tych dwóch typów. Współczynnik rozwodów w tych małżeństwach jest znikomy,171 w przeszłości zaś były to wypadki sporadyczne. Jest to zrozumiałe zważywszy, że gdy nie ma nadmiernych emocji i oczekiwań czy wygórowanych żądań, nie ma też ciężkich zawodów, głębokich rozczarowań czy ostrych konfliktów, prowadzących do rozwodów. Na straży trwałości takich związków stoją ponadto swaci, (patrz 5.7.3. Nakodo, str.66) na których i w przyszłości ciąży odpowiedzialność za skojarzone małżeństwa.
Pomimo zamiłowania Japończyków do własnej tradycji, obserwując wesele japońskie możemy dostrzec wiele elementów kultury Zachodu. Są nimi np.: ofiarowanie obrączki zaręczynowej (patrz kimpo zatsumi, str.76), ubranie - biała suknia, welon i czarny frak (patrz 5.7.8.1. Ubranie, str.81), wymiana złotych obrączek ślubnych (patrz 5.7.9. Ceremonia ślubna, str.85). Ślub często odbywa się w kościele chrześcijańskim (patrz 5.7.9. Ceremonia ślubna, str.85). Efektami globalizacji jest także obecność ceremonii wspólnego krojenia tortu (patrz 5.7.10.3. Wspólne krojenie tortu, str.95) oraz zapalenia świec (patrz 5.7.10.4. Ceremonia zapalenia świec, str.96) . Wesele japońskie ukazuje nam wiele symboli, które mają na celu uświadomienie szczególności i wyjątkowości instytucji małżeństwa. Mimo, że Japończycy nie są chrześcijanami, którzy ślub kościelny mogą brać tylko raz, a rozwody są niedopuszczalne (patrz Rozwód, str.65), wesele japońskie pełne jest symboli podkreślających fakt o jedynym weselu w życiu człowieka i o nierozerwalności związku małżeńskiego. Symbole są w tej ceremonii obecne od samego początku do końca. Kultura japońska wykształciła bardzo bogaty ceremoniał, który jednak z roku na rok staje się coraz to uboższy. Mimo konserwatywnej postawy wielu Japończyków jest to proces nieodwracalny. Mam nadzieję, że praca ta przyczyni się do lepszego zrozumienia kultury japońskiej, a w szczególności do zrozumienia ceremonii ślubnej oraz wszystkich zwyczajów związanych z tą ceremonią, a także utrwali na kartkach papieru, jak wyglądał ślub japoński na początku XXI wieku. Bibliografia: Literatura:
Zdjęcia: Źródła internetowe:
Aneks Kwestionariusz do badań obrzędowości rodzinnej Informacje uzyskane za pośrednictwem kwestionariusza zostaną wykorzystane w pracy naukowej i nie będą udostępniane osoba trzecim bez zgody ankietowanego. DANE OSOBOWE ROZMÓWCY 1. Imię, nazwisko (także panieńskie)............ 2. Data i miejsce urodzenia................ 3. Miejsce zamieszkania (od kiedy)............ 4. Wyznanie (katolik, ewangelik, inny)............. 5. Wykształcenie, zawód.................. Wesele
Data i miejsce prowadzenia badań............... Uwagi o atmosferze i innych okolicznościach towarzyszących badaniom...................... Podpis prowadzącego badania ..............................
|
