| Title - $10.99 | |
|
Zapraszamy do sklepu Organizujemy seminaria oraz pokazy slajdow o Japonii itd. Kontakt: |
Rozdział I Zagadnienia ogólnoteoretyczne 1.1. Wyjaśnienie pojęć ogólnoteoretycznych 1.1.1. Kultura Na wstępie chciałbym wyjaśnić pojęcie kultura. W języku polskim słowo kultura często jest źle interpretowane. Nadaje się temu słowu znaczenia wysokiego stanu doskonałości. Ktoś, kto ma kulturę, znaczy, że jest dobrze wychowany, zna wszelkie tajniki bon tonu. W biologii kultura oznacza uprawę. Kulturą może też być pewna grupa mikroorganizmów, które posiadają życie. Posłużę się cytatem Mahatmy Gandhiego, który kulturę opisał w krótki, ale jakże wymowny sposób: "Kultury nie ma, jeśli próbuje być ekskluzywna."1 Słowo kultura pochodzi z łaciny. Znaczyło dokładnie "uprawa roli" i znane było od czasów starożytnych. Dopiero Cyceron (106-43 p.n.e.- rzymski mówca, filozof, pisarz, mąż stanu, teoretyk wymowy)2 użył tego słowa w połączeniu z rzeczownikiem "animi" - "dusza". "Cultura animi" oznaczała wewnętrzną aktywność człowieka, jego ducha. Pojęcie to funkcjonowało w luźnej formie do około XVIII wieku, kiedy to Johann Gottfried von Herder oświadczył, że każdy lud, każdy człowiek posiada kulturę, a nie tylko niektórzy, jak sądzono wcześniej. Jednak znaczenie słowa kultura, takim jak znamy je dziś, nie zostało przyswojone w epoce Cycerona. Epoka średniowiecza w swoich założeniach niewiele uwagi poświęcała sprawom kultury. W 1430 roku jeden z pierwszych słowników angielskich (Oxford English Dictionary) nadal określał kulturę jako "kultywację", "uprawę". Dopiero w roku 1830 Oxford English Dictionary użył pojęcia kultura w podobnym znaczeniu, które ma to słowo dziś. E.B.Taylor w 1871 roku dokonał pierwszej próby naukowej definicji kultury, która brzmiała: "Kultura, czyli cywilizacja, w szerokim znaczeniu etnograficznym jest złożoną całością, która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, prawo, moralność, zwyczaje i wszelkie inne zdolności i nawyki nabyte przez człowieka jako członka społeczności."3 Jednak takie rozumienie na długo jeszcze nie było przyswojone przez ludzi. W 1932 roku do spopularyzowania obecnego pojęcia kultury przyczynił się angielski uczony, Matthew Arnold. Opisał on w swojej książce "Kultura i anarchia"4 wypowiedź polityka Wrighta, który na spotkaniu publicznym powiedział swoim znajomym, przyjaciołom oraz badaczom kultury: "Ludzie, którzy mówią o tak zwanej kulturze, poprzez co rozumieją pobieżne przemykanie przez dwa umarłe języki; grekę i łacinę". Dodał jeszcze, jak bardzo kultura jest nieprzydatna, i stwierdził, że polityk, mający kulturę, jest złym politykiem. M. Arnold w pierwszym rozdziale "Słodkość i światło" ostro skrytykował Wrighta, pisząc, że słowa te pochodzą z czystej próżności oraz ignorancji tego człowieka.5 "Próżność i światło" to powiedzenie wymyślone przez A.Arnolda. Czerpie on z Monteskiusza oraz biskupa Wilsona. Stwierdza, że głównymi motywami kultury powinno być dążenie do moralnej prawidłowości oraz do intelektualnej siły i prawdy. Ktoś, kto pracuje w tym kierunku, spełnia wolę Boga."6 Obecnie istnieje ponad sto różniących się między sobą definicji kultury. Uczeni postanowili zrobić klasyfikacje tych definicji ze względu na typologię.7 A.L. Kroeber oraz C.Kluckholm w XX wieku podzielili definicje kultury następująco: 1) definicje opisowo-wyliczające 2) definicje historyczne 3) definicje normatywne 4) definicje psychologiczne 5) definicje strukturalistyczne 6) definicje genetyczne. Już dziś wiadomo, że trudno jest jakąkolwiek definicję określić jako przynależącą tylko do jednego działu. "Słownik etnologiczny" kulturę określa jako "ogół wytworów człowieka społecznego, ustrukturowanych w odrębny aspekt życia społecznego zarówno gatunku ludzkiego jako całości, jak i poszczególnych społeczeństw, grup etnicznych i lokalnych, warstw i klas społecznych w ich historycznie rozmaitych i zmieniających zależnościach od środowiska".8 W kształtowaniu się definicji kultury w Polsce należy także wymienić polskiego uczonego, Stefana Czarnowskiego, który kulturę określał jako "całokształt zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych szeregowi grup i z racji swej obiektywności ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie."9 Najnowsza definicja kultury (ogólnoteoretyczna) pochodzi ze statusu organizacji UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization ) i brzmi: "Grupa odrębnych duchowych, materialnych, intelektualnych i emocjonalnych cech danej grupy społecznej, uzewnętrznianych poprzez sztukę, literaturę, styl życia, styl życia w grupie, tradycje i wierzenia".10
Kultura dzieli się na trzy części, które nawzajem się dopełniają. Czasami trudno mówić o jakichś sztywnych granicach między tymi działami. A. Kłoskowska kulturę dzieli na: kulturę bytu, kulturę społeczną i kulturę symboliczną. 11
1.1.2. Kultura ludowa Kultura ludowa to "niezawodowa twórczość oraz bezpośrednie przekazywanie w drodze ustnej tradycji. Kultura ludowa jest spontaniczna i wolna od alienacji. Jest dostępna wszystkim członkom społeczności bez ograniczeń. Twórca i odbiorca są przeniknięci tą samą, wspólną tradycją kulturową, dlatego też treści w niej zawarte są dla członków danej społeczności zgodne z ich filozofią i hierarchią wartości.13 Termin ten został wprowadzony w Europie w XIX wieku dla określenia kultury warstw "niższych".14 Józef Burszta dodaje, że "kulturę ludową pojmowano przeważnie jako w całej swej złożoności i w swym bogactwie ukształtowaną, przez całe wieki raczej niezmienną, samoistną i zamkniętą, jako więc oryginalny wytwór ludu i jako jego własną tradycję."15 Powstanie kultury ludowej związane jest z ukształtowaniem się stanowego ustroju feudalnego. Jej nosicielami był najniższy stan, lud, chłopstwo, a jego sytuacja, warunki bytowe wpływały na kształtowanie się tej kultury. O jej charakterze zdecydowały trzy podstawowe źródła: własne, oryginalne, a także ogólnoetniczne, przejęte z kultury warstw wyższych, oraz interetniczne wpływy. Dwa ostatnie źródła, jako wpływy obce, były adaptowane zgodnie z wewnętrzną gramatyką tej kultury, decydującą o jej specyfice. Wraz ze zmianami ustroju i warunków bytowych nosicieli zmieniła się cała kultura.16 W Japonii pojęcie to jest doskonale znane większości społeczeństwa. Co ciekawe, obchodzony jest "Dzień Kultury", który jest świętem państwowym, wolnym od pracy (dodam, że takich dni w japońskim kalendarzu jest niewiele). Wtedy też Cesarz wręcza ordery ludziom zasłużonym w dziedzinie kultury. Uroczystości mają podniosły charakter i odbywają się w pałacu cesarza. 1.1.3. Tradycja Bardzo ważnym pojęciem jest również pojęcie tradycji jako jedno z podstawowych pojęć stosowanych w etnologii. J.Szacki wyróżnia trzy znaczenia tradycji: 1) czynnościowe - związane z czynnościami przekazywania dóbr kultury (transmisja); 2 ) przedmiotowe - wskazujące przekazywane dobra (dziedzictwo); 3 ) podmiotowe - określające stosunek poszczególnych pokoleń do dóbr kulturowych z przeszłości, ich zgodę na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu.17 Procesy związane z tradycją odbywają się najczęściej w obrębie rodziny. W rodzinie kształtują się poglądy na temat odrzucenia lub akceptacji danej tradycji. Dalszym tłem do kształtowania się tradycji jest środowisko społeczności lokalnej, szkoła, instytucje religie, zakład pracy oraz inne instytucje, w których jednostka spędza czas. K. Dobrowolski w swojej definicji tradycji pisze: "Przez tradycje rozumiemy w zasadzie wszelką spuściznę, którą ustępujące generacje przekazują pokoleniom wchodzącym w życie."18 Definicje tradycji przedstawia nam w sposób nieco inny R.V. Samson , który pisze: "Termin tradycja stosowany jest także do niektórych elementów kultury przekazywanych w ten sposób ( z jednej generacji do drugiej ) - lecz nie wszystkich elementów. Te elementy, które zostały wyróżnione i nadano im status tradycji, są zwykle wartościowane i zakłada się, że są one szczególnie warte akceptacji. Tak więc tradycja to sposób zachowania się lub wzorzec wytworzony przez grupę, odrębną od jednostki, i służy wzmocnieniu świadomości i spójności grupowej."19 Szacki odróżnia tradycję od dziedzictwa w sposób następujący: "Tradycja to te wzory odczuwania, myślenia i postępowania, które ze względu na swą rzeczywistą lub domniemaną przynależność do społecznego dziedzictwa grupy są przez jej członków wartościowane dodatnio lub ujemnie."20 Funkcje tradycji w życiu człowieka są różne. Główną jej funkcją jest transmisja kultury, dzięki której pokolenia nowe nie muszą tworzyć od początku, mogą natomiast dysponować potencjałem stworzonym przez poprzednie pokolenia. Ponadto tradycja dostarcza systemowi społeczno-kulturowemu niezbędnej dozy stabilizacji oraz stanowi ważną podstawę integracji, identyfikacji oraz poczucia wartości własnej grupy. Podlegając procesom nie tylko akumulacji, ale i selekcji, tradycja tym samym wzmacnia adaptacyjną rolę kultury i może być czynnikiem jej rozwoju.21
Józef Burszta w "Słowniku etnologicznym" tak opisuje folklor: "Termin ten został wprowadzony w XIX wieku na oznaczenie zespołu elementów kulturowych ukształtowanych w obrębie "niższych" warstw społeczeństw narodowych określanych jako lud."22 Richard M. Dorson, zwany ojcem amerykańskiej folklorystyki, w swojej książce pod tytułem "Folklor, życie folkowe" tak zaczyna swoją pracę, która w całości poświęcona jest zjawisku folkloru: "Praca ta zamierza odpowiedzieć na pytanie, czym jest folklor i czym zajmuje się folklorysta. Każdy, kto uczy, studiuje albo robi jakiekolwiek badania na temat folkloru, ciągłe musi "stawiać czoła" temu pytaniu, na przykład na bankietach, na których ciągle musi odpowiadać na te pytanie, wiedząc, że oczekuje się od niego prostej odpowiedzi na tak skomplikowane pytanie."23 Elliot Oring w swojej książce pt. "Grupy i rodzaje folklorystyczne" pisze, że chociaż słowa folklor używamy często, to jednak nie znamy do końca jego pełnego znaczenia.24 Składa się ono z dwóch części: folk i lore. Człon folk oznacza lud, natomiast lore oznacza wiedzę. Alan Dundes tak zdefiniował słowo folklor dla jednego ze studentów: "Folklor posiadają te grupy, które dzielą między sobą przynajmniej jedną wspólną cechę."25 Julian Krzyżanowski opisuje to zjawisko tak: "Folklor z angielskiego folk-lore znaczy odrębną kulturę umysłową ludu, wyraz lore określa bowiem kulturę jakiejś grupy społecznej, jej swoisty sposób mówienia, jej pieśni, opowiadania, wierzenia itp." Zdaniem Krzyżanowskiego, granice folkloru obejmują: 1) Zwyczaje i obrzędy 2) Wierzenia i przesądy 3) Zjawiska z zakresu kultury artystycznej, jak: poezja obrzędowa związana z kalendarzem, obrzędy i pieśni weselne, obrzędy i pieśni pogrzebowe, pieśni rekruckie i żołnierskie, wróżby i zaklęcia, przysłowia, zagadki, pieśni epickie, wiersze religijne, podania, mętowanie ( formułki gier i zabaw dziecięcych ), widowiska ludowe, pieśni liryczne, śpiewanki, śpiewniki i pieśni powszechne, folklor fabryczny i młynarski.26
Zofia Staszczak w pracy "Obrzęd a obyczaj" stwierdza brak pełnego opracowania terminu obrzęd. Najczęściej podkreślane cechy obrzędu to:
Zofia Staszczak obrzęd definiuje jako: "Indywidualne i zbiorowe działanie podejmowane publicznie i uroczyście bardziej ze względu na ich sens pośredni (dla mobilizującej lub obronnej ekspresji i integracji grupy), niż bezpośredni (dla praktycznych rezultatów), ale bardziej ze względu na ich charakter niemimetyczny niż mimetyczny".27 Dorota Simonides także mówi o niespójności i braku dokładnej analizy tego pojęcia. Według niej "obrzęd pojmuje się jako zespół ustalonych tradycją zachowań społecznych, które wynikają z kultu religijnego. Obrzędy zawierają w sobie niezbędną wiarę w sprawcze możliwości. Jeżeli takiej wiary brak, możemy mówić o "widowisku ludowym".28 "Słownik folkloru polskiego" podaje, iż "obrzędy to ceremonie związane z kultem, zespoły określonych i zachowanych przez tradycje czynności, gestów, słów stanowiących stronę zewnętrzną uroczystości wierzeniowych oraz aktów społeczno-prawnych."29
"Słownik etnologiczny" definiuje zwyczaj następująco: "przyjęty w danej grupie społecznej sposób zachowania się członków w określonych sytuacjach, od którego odchylenia nie budzą sprzeciwu i nie spotykają się z negatywnymi reakcjami otoczenia".30 K. Kwaśniewicz twierdzi, że pojęcie zwyczaju nie jest w współczesnej nauce dobrze zdefiniowane. Pisze, że pojęcia zwyczaj, obyczaj i obrzęd stosowane są w formie synonimów, a w innym przykładzie jako wyrazy mające odrębne znaczenie. Po analizie kilku definicji K. Kwaśniewicz proponuje przyjąć następującą definicję: "Zwyczaj stanowią strzeżone przez tradycje, panujące w danym środowisku społecznym, wymogi i wzory w zakresie zachowania się, powtarzane bądź indywidualnie, bądź zbiorowo w określonych sytuacjach w sposób celowy."31 L.Pełka, opierając swoją definicję na definicji H. Gerlich, opisuje zwyczaj jako "taki wzór powtarzanych zachowań, które są znormalizowane kulturowo, w znacznym zakresie ustalone przez tradycje i towarzyszące ważniejszym wydarzeniom w życiu jednostki oraz grupy społecznej, zawierające i manifestujące określony system symboliczny. Na jego straży stoi niekiedy sankcja społeczna. Poza tym zwyczaj jest wytworem określonych sytuacji społeczno-ekonomicznych i potrzeb. Może występować jako w miarę samoistny element kulturowy lub też w powiązaniu z określonymi świętami czy obrzędami. W każdym jednak przypadku ma pewien zespół cech, które wyróżniają go od zachowań codziennych."32 1.1.7 Obyczaj
Obyczaj to pojęcie bardzo często używane zamiennie z zwyczajem. Jest to błąd. Obyczaj definiowany jest jako "termin używany najczęściej na określenie charakterystycznej i powszechnej w danej grupie społecznej (kulturowej) prawidłowości zachowaniowej ("ustalony typ lub wzór zachowań") bądź, rzadziej - na oznaczenie pewnego rodzaju norm społecznych (nakazów i zakazów) lub reguł wyznaczających określone sposoby postępowania."33 Obyczaj posiada charakter normatywny, którego brak zwyczajowi. L.Pełka pisze, że stosowanie się do obyczaju nie jest sprawą indywidualną, obyczaj ma sankcje przymusu moralnego, którego jednostka nie może zlekceważyć bez szkody dla siebie."34 Jeszcze inaczej pojęcie to określają T.M. Ciołek, J.Olędzki i A.Zadrozyńska, dla których obyczaj jest: "Wyselekcjonowanym zwyczajem. Jest również zachowaniem wymaganym, którego nieprzestrzeganie wywołuje niezadowolenie innych ludzi w społeczności, naganę albo karę. Z tego wynika, że obyczaj dotyczy ważniejszych niż zwyczaj wartości, które grupa przedkłada nad inne."35 W większości przypadków obyczaj i obrzęd podparte są rytuałem. 1.1.8. Rytuał Rytuał, według "Słownika etnologicznego", to "rodzaj obrzędu dotyczącego dziedzin życia uznawanych w danej społeczności za bardzo ważne (często wierzeń religijnych) i dlatego realizowanego w formalnie bardzo ściśle określony sposób. W znaczeniu nieantropologicznym może być rozumiany jako zbiór dokładnych przepisów wymaganego postępowania w określonych sytuacjach publicznych i uroczystych, często z przypisaniem niektórym osobom określonych ról".36 Natomiast J.Grad ujmuje rytuał jako "układ działań czysto światopoglądowych, o wyraźnie dominujących sensach światopoglądowych nad ich sensami komunikacyjno - obyczajowymi, łączonymi z partycypacją w rytuałach."37
|
